Энгийн үгээр · нэр томьёо

Төрийн мэдээний нэр томьёо, энгийн үгээр

Тогтоол, захирамж, тодотгол, НӨАТ, ТЭЗҮ, ХАСХОМ… Төрийн мэдээнд байнга гардаг үгсийг нэг өгүүлбэрээр тайлбарлав.

Хууль, шийдвэр

Тогтоол: УИХ, Засгийн газар, Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал зэрэг олон гишүүнтэй байгууллагын гаргасан шийдвэр.
Захирамж: Ерөнхий сайд, Засаг дарга зэрэг ганц удирдах албан тушаалтны гаргасан шийдвэр.
Тушаал: Сайд, агентлагийн дарга зэрэг албан тушаалтны өөрийн эрхийн хүрээнд гаргасан шийдвэр.
Зарлиг: Ерөнхийлөгчийн гаргасан шийдвэр.
Журам: Тодорхой ажлыг хэрхэн хийхийг алхам алхмаар заасан дүрэм; ихэвчлэн тогтоол, тушаалын хавсралтаар батлагддаг.
Хуулийн төсөл: УИХ-д өргөн мэдүүлсэн, хараахан батлагдаагүй хуулийн бичвэр.
Хориг (Ерөнхийлөгчийн): Ерөнхийлөгч УИХ-ын баталсан хууль, шийдвэрийг бүхэлд нь эсвэл хэсэгчлэн зөвшөөрөхгүй байх эрх; УИХ хоригийг хэлэлцэж шийднэ.
Үндсэн хуулийн цэц: Хууль, шийдвэр Үндсэн хуулийг зөрчсөн эсэх маргааныг шийддэг байгууллага.

Төрийн байгууллага

УИХ: Улсын Их Хурал: 126 гишүүнтэй парламент. Хууль, улсын төсвийг баталдаг.
Чуулган (УИХ-ын): УИХ-ын хуралдаж ажилладаг үе: намрын ээлжит чуулган 10 сард, хаврынх 4 сард эхэлдэг; шаардлагатай бол ээлжит бус чуулган зарлана.
Байнгын хороо: Нэг салбарын асуудлыг (төсөв, хууль зүй гэх мэт) нэгдсэн хуралдаанаас өмнө хэлэлцдэг УИХ-ын гишүүдийн хороо.
Нэгдсэн хуралдаан: УИХ-ын бүх гишүүний хуралдаан: хуулийг эцэслэн баталдаг шат.
ИТХ: Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал: аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн сонгогдсон зөвлөл. Орон нутгийн төсвийг баталдаг.
Засаг дарга: Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн гүйцэтгэх засаглалын тэргүүн.
ЗДТГ: Засаг даргын Тамгын газар: Засаг даргын ажлын алба.
Агентлаг: Яамны бодлогыг хэрэгжүүлдэг төрийн байгууллага (… газар, … алба).
Шуурхай хуралдаан: Засаг дарга, сайдын ажил тараах тогтмол хурал; өөрөө шийдвэр биш, шийдвэрийн тухай мэдээ байж болно.
АТГ: Авлигатай тэмцэх газар: авлигын гэмт хэргийг шалгаж, албан тушаалтны хөрөнгө, орлогын мэдүүлгийг хүлээн авдаг.
ҮАГ: Үндэсний аудитын газар: төрийн мөнгө зөв зарцуулагдсан эсэхийг шалгаж, дүгнэлт гаргадаг.
ҮСХ: Үндэсний статистикийн хороо: хүн ам, үнэ, цалин, ДНБ зэрэг албан ёсны тоог гаргадаг.
ХЭҮК: Хүний эрхийн үндэсний комисс: хүний эрхийн зөрчлийн гомдол хүлээн авч, хянадаг.
ЭХЗХ: Эрчим хүчний зохицуулах хороо: цахилгаан, дулааны үнэ (тариф)-ийг баталдаг.

Мөнгө, төсөв

Төсвийн тодотгол: Оны дундуур, батлагдсан төсвийн орлого, зарлагад өөрчлөлт оруулах.
Төсвийн алдагдал: Төсвийн зарлага орлогоосоо их байх; зөрүүг ихэвчлэн зээлээр нөхнө.
Шилэн данс: Төрийн байгууллагуудын орлого, зарлага, худалдан авалтыг нийтэд нээлттэй болгосон систем (shilendans.gov.mn).
Тендер: Төрийн худалдан авалтад нийлүүлэгчдийг өрсөлдүүлж, хамгийн сайн саналыг сонгох ажиллагаа.
Шууд гэрээ: Өрсөлдүүлэлгүйгээр нэг нийлүүлэгчтэй гэрээ байгуулах арга; хуульд заасан тохиолдолд л зөвшөөрнө.
ТЭЗҮ: Техник, эдийн засгийн үндэслэл: төсөл хэрэгжих боломжтой, ашигтай эсэхийг тооцсон баримт бичиг.
Концесс: Хувийн компани зам, барилга зэрэг төрийн өмчийг барьж эсвэл ашиглаж, гэрээний хугацаанд орлого авдаг хэлбэр.
Бонд: Улс эсвэл компани мөнгө зээлэхдээ гаргадаг өрийн бичиг; хугацаанд нь хүүтэй нь буцааж төлнө.
ДНБ: Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн: улсад нэг жилд үйлдвэрлэсэн бүх бараа, үйлчилгээний үнэ.
Инфляц: Үнийн ерөнхий түвшин өсөх; жилийн инфляц 10% гэвэл үнэ жилийн өмнөхөөс дунджаар 10% өндөр.
Бодлогын хүү: Монголбанкны тогтоодог суурь хүү; банкуудын зээл, хадгаламжийн хүүнд нөлөөлдөг.
Валютын нөөц: Монголбанкны гадаад валют, алтны нөөц: импорт, гадаад өрийн төлбөрт хэрэглэж, төгрөгийн ханшийг тогтвортой байлгадаг.
НӨАТ: Нэмэгдсэн өртгийн албан татвар: бараа, үйлчилгээний үнэд шингэсэн 10%-ийн татвар.
ХХОАТ: Хувь хүний орлогын албан татвар: цалин, бусад орлогоос суутгадаг татвар.
НДШ: Нийгмийн даатгалын шимтгэл: тэтгэвэр, тэтгэмж, эрүүл мэндийн даатгалд цалингаас төлдөг мөнгө.
ААНОАТ: Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар: компанийн ашгаас төлдөг татвар.
Тариф: Цахилгаан, дулаан, ус зэрэг үйлчилгээний албан ёсоор тогтоосон үнэ.
ТӨХК: Төрийн өмчит хувьцаат компани: хувьцааных нь бүгд эсвэл ихэнх нь төрийнх.
ТӨҮГ: Төрийн өмчит үйлдвэрийн газар: төрийн өмчлөлд байдаг аж ахуйн нэгж.
Мега төсөл: Засгийн газар «мега» гэж нэрлэсэн томоохон дэд бүтэц, үйлдвэрийн төсөл (/projects хуудсанд жагссан).
Сөрөг дүгнэлт: Аудит санхүүгийн тайланг бодит байдлыг үнэн зөв харуулаагүй гэж үзсэн дүгнэлт.
Хязгаарлалттай дүгнэлт: Аудит тайланг ерөнхийдөө зөв, гэхдээ тодорхой хэсэгт нь асуудалтай гэж үзсэн дүгнэлт.

Албан тушаалтан

ХАСХОМ: Хувийн ашиг сонирхол, хөрөнгө, орлогын мэдүүлэг: албан тушаалтан жил бүр АТГ-д өгдөг, нийтэд ил байдаг.
Ашиг сонирхлын зөрчил: Албан тушаалтны хувийн ашиг сонирхол албан үүрэгтэй нь зөрчилдөх байдал; хууль үүнийг мэдүүлж, татгалзахыг шаарддаг.
Мандат: Сонгогдсон төлөөлөгчийн бүрэн эрх.
Тойрог: Сонгуулийн тойрог: тодорхой нутаг дэвсгэрээс гишүүн сонгогддог хэсэг.

Тайлбарыг Ил Тод Мэдээ бичсэн (AI биш). Мэдээний AI хураангуйд эдгээр үгийн эхнийх нь доогуур цэгтэй зураастай гарна: дарахад тайлбар нь гарна. Алдаа, нэмэх үг байвал: info@iltodmedee.mn info@iltodmedee.mn